• eTheRNA
  • Follow our progress in developing products that have the potential to transform the future of cancer treatment

Het beste wapen tegen kanker zit misschien in onszelf

Het beste wapen tegen kanker zit misschien in onszelfDe Tijd, 23 April 2016 — Immuuntherapie is de meest spraakmakende golf in de kankerrevolutie. Patiënten met uitgezaaide melanomen of longkanker krijgen hoop op een nieuw leven. Een gamechanger. En meteen ook de inzet van een miljardenbusiness.

Een insectenbeet, dacht ik, dat vlekje op mijn arm. Het bleek huidkanker te zijn. Het ging razendsnel. Hij zaaide uit naar de lymfeklieren, mijn lever en twee botten. 'Niets aan te doen.' Of toch? Ik kon een immuuntherapie volgen in het UZ Brussel. Als bij wonder verdween de kanker. Ik loop, fiets, werk. Ik voel me perfect. Dit heeft mijn leven gered.

Kathleen King, herstellend van uitgezaaide huidkanker sinds juli 2014.

Het UZ Brussel, begin maart. Gedempte stemmen en geschuifel markeren de sfeer zoals die alleen op oncologische afdelingen hangt. Sommige patiënten zitten hier voor professor Bart Neyns, specialist in hersentumoren en uitgezaaide melanomen. Hij is de strohalm waaraan ze zich vastklampen. Neyns wordt ook wel 'de dokter van de laatste kans' genoemd.

Tot voor enkele jaren zag Neyns 90 procent van zijn patiënten na enkele maanden of jaren sterven. Mensen met een gezicht, een leven. 'Het hakt erin als je iemand moet opgeven. Maar je kweekt eelt op je ziel. Je geeft iemand af, en daar zit weer een nieuwe patiënt te wachten die zijn hoop op jou stelt.' Maar de hemel klaart op. In plaats van een doodvonnis kan de oncoloog vandaag tot 40 procent van zijn patiënten een nieuw leven geven.

Vanwaar dat mirakel? Neyns schakelt in zijn kantoor drie hoog over op militair jargon. 'Ons immuunsysteem', doceert hij, 'is in staat abnormale cellen op te ruimen die zichzelf verraden door hun afwijkende kenmerken. De immuuncellen in ons lichaam, noem ze generaals, tonen de vreemde stoffen aan onze T-cellen - de soldaten - zodat die ze kunnen vernietigen.'

Het klinkt kinderlijk eenvoudig. Alleen werkt dat systeem vaak niet. 'De tumor ontsnapt, omdat hij erin slaagt ons immuunsysteem lam te leggen. Decennialang hebben we niet goed begrepen hoe dat komt.' Maar nu dus wel. Sinds enkele jaren experimenteren farmabedrijven met 'checkpoint inhibitoren', medicijnen die de rem op het immuunsysteem opheffen. Tegelijk werden in universitaire labo's celtherapieën ontwikkeld die de soldaten in ons lichaam vermenigvuldigen tot een miljoenenleger om het immuunsysteem te boosten. In de oorlog tegen kanker is immuuntherapie een nieuw en snel bewegend front.

Neyns kon als eerste arts in ons land de nieuwe medicatie uittesten. Hij behandelde er al meer dan honderd patiënten mee. In sommige gevallen leidde het tot wonderbaarlijke genezingen. Mensen met melanomen die over het hele lichaam waren uitgezaaid, waren na enkele maanden kankervrij. 'Een van de eerste patiënten die ik behandelde, is al tien jaar stabiel. De vrouw was nochtans opgegeven.' De voorbije jaren kon hij patiënten laten deelnemen aan klinische tests voor nieuwe immuuntherapieën. 40 procent had na twee jaar geen negatieve evolutie meer.

Dit is een gamechanger. Er gaat geen week voorbij zonder dat een vakblad gewag maakt van een dijkbreuk. Die revolutie sijpelt door naar de patiënten. Ipilimumab, een eerste generatie checkpoint inhibitoren van Bristol-Myers Squibb (BMS), is onder de naam Yervoy al enkele jaren op de markt voor patiënten met een gevorderd melanoom. Nu komt de tweede generatie op ons af. Sinds 1 april wordt ook nivolumab (Opdivo) van BMS terugbetaald; in mei volgt pembrolizumab (Keytruda) van Merck Sharp & Dohme (MSD). Voorlopig enkel voor melanomen, maar de molecules werden ook geregistreerd voor nier- en longkanker. Dat opent perspectieven: longkanker is een van de meest voorkomende en meest dodelijke kankers. Intussen heeft zowat elk groot farmabedrijf een variant in de pijplijn zitten. Voor blaastumoren, hoofd- en halstumoren, lymfomen, slokdarm- en maagkanker, darmkanker, eierstokkanker en sommige vormen van borstkanker. De tests lopen. Ook onderzoekers in ziekenhuislabo's boeken met hun celtherapieën spectaculaire resultaten voor onder meer leukemie en lymfoom. De kans is reëel dat immuuntherapie chemo en bestraling verdringt als standaardtherapie voor een rist kankers. Met beheersbare bijwerkingen, als het goed zit.

In het Mariott Hotel in Gent turen tientallen kankerspecialisten in een verduisterde zaal naar slides met beelden van kankercellen en resultaten van klinische studies. Het is vroeg in maart. Buiten glijdt een stroom toeristen voorbij. Binnen houdt het Immuno-Oncologisch Netwerk van de Gentse Universiteit en het UZ een eerste symposium. Veel jonge artsen en onderzoekers in de zaal. Dertigers en veertigers, aangetrokken door deze veelbelovende nieuwe arena.

De belangstelling is opmerkelijk. Immunologie stond tot voor kort niet in het curriculum van geneeskundestudenten, of hoogstens als bijvakje. Het bleef een complex onderdeel van de geneeskunde waar artsen zich liever niet aan waagden. Maar de koppige believers zijn nu aan de winnende hand. 'Het lijkt erop dat we hiermee bepaalde uitgezaaide kankers kunnen genezen. Voor altijd', zegt Tessa Kerre, kliniekhoofd hemathologie aan het UZ Gent. Die uitspraak is merkwaardig. Genezen hoort - zeker bij uitzaaiingen - doorgaans niet tot het lexicon van oncologen.

En toch houden ook de believers een slag om de arm. 'Hij blijft een blackbox', geeft Lieve Brochez toe. Brochez is huidarts aan het UZ Gent, gespecialiseerd in melanomen. 'We weten niet waarom het bij de ene patiënt aanslaat en bij de andere niet. We willen dat beter kunnen voorspellen, om ontgoocheling te vermijden.'

Het is de keerzijde van de hype, die oncologen hoedt voor overdreven optimisme. Immuuntherapie is misschien wel te sexy aan het worden, waarschuwt de Gentse longkankerspecialist Karim Vermaelen. 'Iedereen wil dit nu. Mensen met borst- of prostaatkanker horen de spectaculaire verhalen. Ze stappen het ziekenhuis binnen met de boodschap: 'Geef me dat.' Helaas. 75 procent van de patiënten kunnen we hier nog niet mee helpen.'

Het blijft balanceren tussen euforie en voorzichtigheid. Nergens is dat tastbaarder dan in het labo van professor Kris Thielemans, die op de campus van het UZ Brussel huist, op een steenworp van dokter Neyns. Thielemans - vinnige man, wit haar, witte baard - is een oud-strijder in de oorlog tegen kanker. Een pionier in het onderzoek naar immuuntherapie. Onlangs pakte hij met Neyns nog uit met een baanbrekende therapie voor uitgezaaide melanomen.

De professor komt breed glimlachend op ons toe gelopen, voor de gelegenheid strak in het pak. In zijn kleren hangt de geur van sigaretten. De man die zijn leven wijdt aan de zoektocht naar baanbrekende kankerbehandelingen, blijkt een verstokte roker. Hij grijnst. 'Nobody's perfect.'

De hype waarin zijn vakgebied verzeild geraakt, roept bij Thielemans een zweem van ironie op. 'Het succes trekt als een magneet. Vroeger was dat wel anders.' Hij snuift. 'Collega's verklaarden me gek. Het wás ook gekkenwerk, bij momenten. Roepen, tieren, vloeken. Wie immuuntherapieën wilde ontwikkelen, moest het doen met patiënten die kapotgesneden, vergiftigd of bestraald waren. Wij mochten het nog eens proberen als de klassieke aanpak niet werkte.'

Wie destijds meewarig lachte, staat nu op de eerste rij te juichen. Maar voor Thielemans is het glas halfleeg. 'Ik snap dat artsen euforisch zijn nu ze patiënten met uitgezaaide melanomen een perspectief kunnen bieden. Tot vijf jaar geleden konden ze hen net zo goed kraantjeswater geven. Maar we moeten opletten. Sommigen doen alsof we kanker over enkele jaren de baas zijn. Zo snel gaat het niet.'

Het grootste potentieel, zegt Thielemans, zit in de combinatie van medicatie en celtherapie. 'De medicijnen nemen de rem weg op het immuunsysteem. Wat onze behandeling doet, is gas geven.' De professor neemt ons mee naar een cleanroom verderop in de gang. We hijsen ons in een hermetisch pak, met handschoenen, mondmasker, kap en overschoenen. Die strenge maatregelen zijn nodig, want hier wordt gewerkt met materiaal van patiënten dat later opnieuw als medicijn zal worden toegediend. 'Er loopt een studie met 25 patiënten die aan bloedkanker lijden', vertelt onderzoeker Carlo Heirman. 'De kanker is teruggedrongen, maar het doel is dat herstel te bestendigen door het immuunsysteem aan te wakkeren.'

Door de hoge ramen valt de lentezon gul naar binnen. Het is de eerste mooie dag van het jaar. Brussel heeft massaal de terrassen opgezocht. Maar binnen kan je een speld horen vallen. Twee vrouwen zijn hypergeconcentreerd aan het werk met pipetten en kweekjes. Ze mengen het celmateriaal van de patiënt met een medium, een rozige substantie met de kleur van verdund bloed. In het medium worden de cellen omgevormd tot dendritische cellen. 'Dat zijn generaals die we vervolgens zo programmeren dat ze het immuunsysteem activeren en soldaatcellen aanwakkeren die de tumor gericht gaan aanvallen', legt Carlo Heirman uit. 'Het duurt een week om één vaccin te maken met celmateriaal van de patiënt zelf.'

Koppige ezel

Thielemans' labo probeert al 15 jaar dat proces te verfijnen. Door microscopen turen, iets toevoegen, kijken wat het doet bij de patiënt. De prof glimlacht. 'Dat is lang, ja. Het is overtuigd zijn en doordoen, als een koppige ezel. En soms huilen als een kind, als je het verhoopte eindelijk ziet gebeuren.'

De koppigheid werpt vruchten af. Alleen, zegt Thielemans, zou hij dat scenario niet meer kunnen herhalen. 'Om de zoveel tijd komt 'de mevrouw van 100.000 euro' langs.' Hij grijnst. 'De dame van het Federaal Agentschap voor de Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten. Ze komt met een mapje vol kwaliteitseisen. Wij moeten dezelfde normen halen als de industrie, met een fractie van de middelen. De overheid legt de lat zo hoog dat het voor universiteiten moeilijk wordt in te zetten op baanbrekend onderzoek.'

Maar elk nadeel heeft zijn voordeel. Nu de activerende component van zijn vaccin toch volgens industriële norm wordt gemaakt, besliste Thielemans er een patent op te nemen en er de spin-off eTheRNA rond te bouwen. Hij ging in zee met de biotechveteraan Dirk Reyn (ex-CEO van Movetis) en vond enkele internationale investeerders die 24 miljoen euro op tafel legden, waardoor hij zijn werk kan voortzetten met meer geld dan hij tot dusver bijeen kon rapen.

Dat laatste is vrij letterlijk te nemen. 'Als onderzoeker moet je op je knieën kruipen voor budgetten. Het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek, het Instituut voor Wetenschappelijk Onderzoek, De Kankerliga, de Stichting tegen Kanker... Ik voel me soms een professionele bedelaar.' Hij kijkt rond. 'Ik heb goed geboerd, dat wel.'

Op zijn bedeltochten kwam Thielemans ook filantropen tegen, die het kankeronderzoek genegen zijn en discreet de portefeuille opentrekken. 'Maar het is hier lang niet als in de VS. Daar zwemmen sommige onderzoekers in het geld. In mijn jonge jaren werkte ik drie jaar aan Stanford University in Californië. Op een dag moest ik van mijn prof aan een bezoeker uitleggen waar we precies mee bezig waren. Even later kwam hij terug. 'Well done, Kris. Thanks!' Die man had zijn chequeboek bovengehaald en ons een volledig nieuw labo geschonken.'

Het chronische gebrek aan middelen wordt een probleem, waarschuwt Thielemans. 'Voor artsen is het vaak interessanter aan studies van grote farmabedrijven mee te werken. Ik begrijp dat dat trekt als je mensen wilt helpen. Maar het risico is dat die bedrijven de koers gaan bepalen.'

Het succes van immuuntherapie wordt aangezwengeld door de gretigheid waarmee de industrie zich erop werpt. 'Voor elke kanker staat ergens een studie in de steigers om te zien hoe dit kan werken', zegt Jacques De Grève, diensthoofd oncologie van het UZ Brussel en hoofd van de beroepsvereniging voor medisch oncologen. MSD alleen al zegt 200 studies te hebben lopen voor een dertigtal types kanker.

Een overrompeling, noemt ook Inge Marie Svane het. De Deense professor is hoofd van het Center for Cancer Immune Therapy aan het Herlev Hospital in Kopenhagen. Ze is een grote naam. Net als Thielemans was ze twintig jaar geleden een eenzame pionier. Vandaag spreekt ze over 'totale chaos.' 'We hebben de resultaten van de ene klinische test nog niet verwerkt of er wordt al een nieuwe opgestart. De snelheid wordt aangedreven door de race tegen de klok waarin die bedrijven verwikkeld zijn. Ze zijn allemaal op zoek naar de heilige graal.'

Net als Thielemans is Svane ervan overtuigd dat de grootste belofte in de variant van de celtherapie zit. 'Een arbeidsintensief proces dat zich afspeelt in ziekenhuislabo's. Daar zijn de bedrijven niet in geïnteresseerd. En dus is het krabbelen om centen.'

In medicatie is de farma-industrie wel geïnteresseerd. Ze ruikt blockbusters. Opdivo en Keytruda werden aangeboden voor prijzen rond 130.000 euro per patiënt per jaar. Analisten schatten dat immuuntherapieën binnen tien jaar ruim 30 miljard euro per jaar opbrengen. Dat maakt hen veruit de winstgevendste klasse van geneesmiddelen ooit. 'Een nieuw kankermedicijn vergt ongeveer 2 miljard dollar aan investeringen', verrechtvaardigt Patricia Massetti, de algemeen directeur MSD België, die hoge prijs. 'Er gaat 10 tot 13 jaar aan onderzoek vooraf. Van de ruim 10.000 molecules die worden onderzocht, slaat meestal maar één aan'.

Hard tegen onzacht

Experts twijfelen aan die uitleg. 'Die prijzen dekken lang niet alleen de ontwikkelingskosten', zegt Katelijne De Nys, professor farmacologie aan de KU Leuven. 'Die bedrijven willen vooral veel winst maken. Dat is hun goed recht, maar de vraag is of je dat op de kap van de sociale zekerheid moet doen.' Als voorzitter van de Commissie Tegemoetkoming Geneesmiddelen schuift De Nys mee aan tafel voor de onderhandelingen over terugbetaling.

Die gesprekken gaan hard tegen onzacht. Ze worden gevoerd op het kabinet van minister van Sociale Zaken Maggie De Block. De inzet van de strijd: de firma's hebben iets waarop wij zitten te wachten. De minister bepaalt wat wordt terugbetaald. Elk land onderhandelt apart over kortingen. Van die geheime akkoorden komt niets naar buiten. Ook op het kabinet van De Block houden medewerkers de lippen stijf op elkaar.

Met de kortingen als hefboom slagen de bedrijven erin de Europese landen tegen elkaar uit te spelen. Het medische tijdschrift The Lancet vergeleek de prijzen van innovatieve medicijnen in 18 industriële landen. Daaruit bleek dat het duurste land tot 14 keer meer betaalde dan het goedkoopste. De minister kan dan weer bogen op haar rol als poortwachter. De bedrijven willen absoluut als eerste op de markt komen. BMS en MSD kwamen ongeveer in dezelfde periode onderhandelen over een grotendeels gelijkaardige molecule tegen melanomen. BMS moest en zou zijn slag thuis halen. Dat heeft ervoor gezorgd dat zowel de prijs van Opdivo als die van Keytruda toch een stuk onder die 130.000 euro is gezakt.

Wie gaat dit spel winnen? Niet de belastingbetaler, zoveel is duidelijk. De minister sloot een pact met de farmasector waarbij ze tot 2018 350 miljoen euro per jaar reserveert voor alle innovatieve geneesmiddelen. Maar volgens economen zoals Walter Van Dyck, de directeur van het Healthcare Management Center van Vlerick Business School, zou de nieuwe golf immuuntherapieën over vier jaar alleen al 372 miljoen euro kosten. Voor alle innovatieve kankerbehandelingen komt zijn prognose uit op 778 miljoen euro. 'Een conservatieve schatting', stelt De Grève. 'Het economische doemscenario is dat dit soort therapieën op de markt komt voor alle kankerpatiënten. Dan gaat onze sociale zekerheid failliet.' Het is niet iets wat je uit de mond van je oncoloog wil horen.


Article: De Tijd, 23 April 2016 | Photo: © Saskia Vanderstichele

Tags: De Tijd Kris Thielemans